اصلاح سیاست های جمعیتی نیازمند تحول در سبک زندگی است. این مطلب را حجت الاسلام محمدرضا زیبایی نژاد، مسئول دفتر مطالعات و تحقیقات زنان حوزه علمیه قم در گفت وگو با خراسان بیان کرد.

وی در تحلیلی نسبتا مفصل از روند کنترل جمعیت و کاهش نرخ آن به ۱٫۳ آسیب ها و عوارض کم شدن تعداد فرزندان را تبیین کرد که روز گذشته در همین صفحه به چاپ رسید.

وی در بخش دوم گفت و گو کاهش جمعیت را نه متاثر از سیاست های تنظیم خانواده بلکه تحت تاثیر تغییر سبک زندگی و ارزش های حاکم بر جامعه و خانواده دانسته و بر این نظر است که برای افزایش جمعیت نمی توان بخشنامه ای عمل کرد و برای اصلاح روند کاهش جمعیت باید الگوی جدیدی از زندگی شهری متناسب با جهت گیری دینی ارائه شود زیرا که سیاست های جمعیتی تابعی از الگوی توسعه است از این رو پیش نیاز اصلاح سیاست کنترل جمعیت توسعه مبتنی بر الگوی اسلامی – ایرانی است.

وی با بیان این که کنترل یا افزایش جمعیت بخشنامه ای نیست که با صدور بخشنامه و آیین نامه بتوان این موضوع را حل کرد، گفت: گاهی به اشتباه تصور می کنیم بخشنامه شده است که جمعیت کنترل شود پس این اتفاق افتاد و حالا هم بخشنامه صادر شده است که جمعیت کنترل نشود و در نتیجه نمی شود.

در حالی که سیاست های جمعیتی تابعی از الگوهای توسعه است، وقتی در الگوهای توسعه کشور، توجه به مصرف زدگی و لذت طلبی اصل می شود، در نتیجه با سبک جدیدی از زندگی در جامعه مواجه می شویم که این سبک اقتضائات و قواعد خاص خود را می طلبد. در الگوی سبک جدید زندگی که بر جامعه ایران حاکم شده است و در حال توسعه است، مصرف اهمیت زیادی پیدا کرده است به طوری که جامعه ایران از پرمصرف ترین جوامع در دنیا محسوب می شود. در چنین جامعه ای که لذت، فراغت، مصرف، اباحه گری و تجملات ارزش محسوب می شود، به طور طبیعی خانواده ها کوچک و کم جمعیت می شود.

اگر می خواهیم سیاست های جمعیتی کشور متحول شود، باید الگوی سبک زندگی جامعه را تغییر دهیم و گرنه با بخشنامه و قانون نمی توان روند کنترل یا افزایش جمعیت را پی گیری کرد و این که به والدین نوزادان وام یا امکانات تشویقی دهیم، مشکلی را حل نمی کند. اگرچه می توان این موارد را به عنوان مقدمه اقدامات اساسی دیگری مورد توجه قرار داد ولی تحول اساسی که ما به آن نیاز داریم ایجاد نمی کند.

وی با بیان این که الگوی زندگی شهرنشینی جامعه ایران باید تغییر یابد، اظهار داشت: افرادی که از وفور جمعیت دفاع می کنند باید پیش بینی کنند که شیوه زندگی آپارتمان نشینی را که هم اکنون در کشور با آن مواجه هستیم، چگونه می توان با سیاست افزایش جمعیت تطبیق داد و این که ما چه مشکلاتی هم اکنون در شهرها داریم که اگر اصلاح نشود، افزایش جمعیت این مشکلات را افزایش می دهد.

الان ۷۱ درصد جمعیت کشور در شهرها و ۲۹ درصد در روستاها زندگی می کنند که این آمار توازن را نشان نمی دهد. در حالی که چهار دهه قبل این معادله برعکس بود و فقط ۳۰ درصد جمعیت کشور شهرنشین بودند. بنابراین وقتی ما از افزایش جمعیت حرف می زنیم باید پیش بینی کنیم که مثلا کلان شهرهای ما با این افزایش جمعیت چه وضعیتی پیدا می کنند. به عنوان نمونه با این آپارتمان های کوچک که فقط یک اتاق دارد، آیا می توان چند فرزند داشت.

هم اکنون بسیاری از خانواده ها اتاق خوابشان با اتاق نشیمن یکی است؛ در چنین شرایطی چطور زن و مرد می توانند با یکدیگر ارتباط زناشویی داشته باشند. خانواده ای را که حتی این امکانات را ندارند چگونه می توان به افزایش جمعیت تشویق کرد. بنابراین در یک برنامه راهبردی باید بتوان الگویی از زندگی خانوادگی متناسب با جغرافیای خانه و شرایط آپارتمان نشینی ارائه کرد تا در این واحدهای کوچک خانواده بتواند فرزندانی هم داشته باشد.

مسئول دفتر مطالعات و تحقیقات زنان حوزه علمیه قم با بیان این که در جامعه ای می توان سیاست افزایش جمعیت را دنبال کرد که دیگر سیاست های جامعه هم با این شرایط تطابق داشته باشد، افزود: ما نمی توانیم در سیاست های شهرنشینی مان به شیوه مدرن و در سیاست های جمعیتی مان سنتی عمل کنیم. در واقع وقتی پیشنهاد افزایش جمعیت را مطرح می کنیم باید لوازم و زمینه های آن را فراهم کنیم.

در برنامه ریزی ها و سیاست های توسعه جمعیت باید به همه این موارد توجه شود. به عنوان مثال در دهه ۷۰ جمعیت دانش آموزان کشور ما ۲۱ میلیون نفر بود که اکنون در دهه ۹۰ این آمار به حدود ۱۳ میلیون نفر کاهش یافته است. این امر باعث شده است ما مدارس سه شیفته دهه ۶۰ را تبدیل به دو شیفت و آن را هم به یک شیفت تبدیل کنیم. ما حتی در دهه ۶۰ مدارس ۴شیفته هم در برخی مناطق داشتیم که الان تا حدی این مشکلات برطرف شده است. حالا که سیاست افزایش جمعیت را پی گیری می کنیم باید بتوانیم آسیب های اجتماعی را پیش بینی و برای آن راه حل ارائه کنیم. یعنی الگوی جدیدی از زندگی شهری متناسب با جهت گیری های دینی ارائه کنیم که با افزایش جمعیت همخوان باشد. من بعید می دانم در این زمینه تاکنون مطالعات مفید و موثری انجام شده باشد.

زیبایی نژاد با تاکید بر این که شاخص های فرهنگی و اجتماعی افزایش جمعیت نیز باید طراحی شود، تصریح کرد: شاخص های توسعه در کشور ما غربی است. زمانی ما می توانیم نسبت به جمعیت نگاه علمی داشته باشیم که شاخص های جمعیتی مان در ذیل شاخص های کلان فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی مان تعریف شود که هنوز این اتفاق رخ نداده است.

مثلا شاخص های اقتصادی کشور به ما می گوید فرزند کمتری داشته باشیم اما در سیاست های جمعیتی، شاخص های ما افزایش جمعیت را مطرح می کند.

شما می بینید خانواده های ما به کنکور توجه زیادی نشان می دهند و همه امکانات اقتصادی خانواده ها در راه گرفتن مدرک فرزندان صرف می شود و کنکور به عنوان یک پز اجتماعی مطرح است نه تعالی اجتماعی. خانواده ها می خواهند از این طریق پز بدهند که فرزندشان در کنکور پذیرفته شده است. عوامل دیگری هم به این موضوع دامن می زند طوری که شرکت های بزرگ اقتصادی در کشور شکل گرفته است که کلاس کنکور و آزمون های آزمایشی برگزار می کنند و با دغدغه های کاملا اقتصادی و با شعارهای فرهنگی و علمی به جان خانواده ها افتاده اند.

در چنین شرایطی ما می خواهیم جمعیت افزایش یابد، در حالی که خانواده ها نگرش مثبتی نسبت به این موضوع ندارند چون ارزش های دیگری در خانواده ها رشد یافته است.

وی با بیان این که برای ثابت ماندن میزان جمعیت در جامعه ایران، هر خانواده باید سه فرزند داشته باشد، گفت: آمارهای ما نشان می دهد که بعد خانوار در ایران از ۴ نفر کمتر است و تعداد فرزندان هر خانواده که با پدر و مادر زندگی می کنند ۱٫۸ شده است. در برخی شهرها تعداد فرزندان هر خانوار از جایگزینی جمعیت کمتر شده یعنی دارای رشد منفی شده است.

برای این که جمعیت زیاد نشود ولی ثابت بماند هر خانواده باید سه فرزند به دنیا بیاورد چون اگر هر خانواده ۲ فرزند به دنیا بیاورد تا وقتی که این دو به سن فرزندآوری برسند و ازدواج کنند چه بسا تعدادی از آن ها تلف می شوند. پس باید فرزندان خانواده بیش از ۲ فرزند باشند تا جمعیت ثابت بماند.

از سویی آمارها نشان می دهد میزان ناباروری در ایران دو برابر آمار جهانی است که این امر یا به دلیل آلودگی هوا و متغیرهای شیمیایی یا به علل دیگر رخ داده است پس حدود ۲۰ درصد افراد جامعه که ازدواج می کنند نابارور هستند که تعداد کمی از این افراد برای درمان بیماری خود اقدام می کنند. پس به دلیل ناباروری برخی از زوج ها هم بخشی از جمعیت را از دست می دهیم.

وی به افزایش آمار طلاق در سطح جامعه ایران به ویژه در سال های اخیر و تاثیر آن بر جمعیت اشاره و خاطرنشان کرد: در حال حاضر طلاق به ویژه در سنین جوانی افزایش زیادی یافته است به طوری که در سال ۸۹ میزان طلاق در کشور ۱۳۰ هزار مورد بود و بیشتر زوج ها در ۵ ساله اول زندگی قرار داشتند و نسبت ازدواج به طلاق در متوسط ملی به رقم ۶٫۵ ازدواج به یک طلاق رسیده است یعنی حدود ۱۸ درصد ازدواج ها (یک چهارم) به طلاق منجر می شود.

در تهران این موازنه به ۳٫۳ به یک رسیده است؛ یعنی ۳۰ درصد ازدواج ها (یک سوم) در تهران به طلاق می انجامد.

توجه داشته باشیم که این طلاق ها در ۵ ساله اول زندگی اتفاق می افتد که خانواده تک فرزند و یا بدون فرزند است. در چنین وضعی برای جبران کاهش جمعیت باید خانواده های دیگر جور فرزند نداشتن یا کم فرزندی این خانواده های مطلقه را بکشند.

پس حتی اگر قرار باشد جمعیت ثابت بماند و افزایش نیابد هر خانواده ایرانی باید ۳فرزند داشته باشد تا جمعیت کاهش نیابد که البته به نظر من باید بیش از ۳فرزند باشد چون ما در حال حاضر با انبوه دختران و پسرانی که سن ازدواج آن ها گذشته است مواجهیم.آمارهای سازمان ملی جوانان که خیلی هم در سطح جامعه مطرح نمی شود نشان می دهد که در کلان شهرها ۲۷درصد جوانان در خانه های مجردی زندگی می کنند. یعنی به طور طبیعی وارد چرخه زندگی نمی شوند و اگر بخواهند ازدواج کنند در قالب ازدواج موقت یا تعدد زوجات است که روند چندان طبیعی در آن ها طی نمی شود و فرزند آوری عادی ندارند در مجموع نحوه زندگی آن ها متعارف نیست. در نتیجه خلاء بی فرزندی آن ها را هم باید دیگر خانواده ها بکشند.

زیبایی نژاد بالارفتن سن امید به زندگی را یکی از علت های افزایش جمعیت در ایران دانست و گفت: یکی از دلایلی که جمعیت جامعه ما افزایش یافته است،افزایش سن امید به زندگی است که در عمل نشان می دهد جامعه ما در حال پیر شدن است.

آمارها نشان می دهد که تراکم جمعیتی ما هم اکنون مربوط به دهه سوم زندگی است به این معنا که در دهه۶۰ بیشتر جمعیت کشور ما بچه های زیر ۱۰سال بودند در دهه ۷۰ این جمعیت شامل بچه های زیر۲۰سال می شد و الان تراکم جمعیتی ما مربوط به سنین ۲۰تا۳۰سال است.

وی افزود: برخی کارشناسان ما معتقدند احتمال افزایش جمعیت کشور در دهه۹۰ وجود دارد، چون دهه۶۰ اوج رشد جمعیت ما بوده که حدود ۳٫۵درصد بوده است، آن جمعیت انبوه دهه۶۰، هم اکنون به سن ازدواج و زاد و ولد رسیده است و احتمال این که جمعیت ما یک جهش دوباره داشته باشد، وجود دارد.

البته من به این پیش بینی چندان خوش بین نیستم چون بعد خانواده در جامعه ما کاهش یافته است پس خیلی هم نمی توان به این جهش جمعیتی امیدوار بود. به خصوص این که تمایل خانواده ها به فرزند داشتن کم شده است و ما با پدیده پیری جمعیت مثل خیلی از کشورهای غربی مواجه خواهیم شد.

وی با بیان این که اگرچه به لحاظ اقتصادی برخی از کم فرزندی دفاع و سیاست کنترل جمعیت را ترویج می کنند، ولی ملاحظاتی برخلاف این دیدگاه هم وجود دارد، گفت: وقتی دولت های رفاهی بحث تامین اجتماعی را مطرح می کنند باید به لحاظ منافع اقتصادی تعداد افراد شاغل به کار در دولت، حدود ۸برابر بازنشستگان باشد تا دولت بتواند از شاغلان حق بیمه بگیرد و برای بازنشسته ها هزینه کند. اما در جامعه ای که تعداد افراد شاغل به کار نسبت به بازنشسته ها، به جای ۸ به۱، ۲ به ۱ یا حتی ۱ به ۱ است، هزینه های بسیاری بر دولت ها تحمیل می شود. این مشکلی است که هم اکنون دولت  های رفاهی در غرب با آن مواجه شده اند به خصوص در بحران های اقتصادی اخیر این مسئله خود را نشان داده است، چون این دولت ها نتوانسته اند جمعیت را از نظر تامین اجتماعی حمایت کنند و مجبور شده اند سن بازنشستگی را بالا ببرند و در مقابل خدمات رفاهی خود را هم کاهش دهند. این مسئله با جنبش های اعتراضی مواجه می شود. لذا این خطر برای ما هم هست و ممکن است در آینده برای ما هم به وجود آید. به ویژه این که ممکن است نفت تمام شود و دولت نتواند از بستر مالیات های عمومی، حقوق بازنشستگان را تامین کند.

وی علت اصلی کاهش جمعیت در جامعه ایران را فرهنگی دانست و تصریح کرد: برخلاف آن چه تصور می شود، اتفاقا سیاست های کنترل جمعیت در این زمینه نقش اندکی داشته است و بیشتر تغییر فضای فرهنگی جامعه، این شرایط را پدید آورده است.

به ویژه زمانی که جنگ به پایان رسید و ما وارد فضای جدید فرهنگی شدیم دولت شعار سازندگی را مطرح کرد که دلفریب بود. واقعیت این است که سازندگی آن دوران بر اساس الگوهای توسعه مدرن انجام شد و ما برای جامعه ارزش های جایگزین به وجود آوردیم و به نوعی جامعه را فردگرا کردیم که توجهش فقط به خودش بود و مفاهیمی مثل تلذذ فردی، فردگرایی، آزادی، نسبی گرایی و … جای ارزش های خانوادگی، طایفه  ای و گروهی را گرفت. در این دوره سیاست های اطمینان بخش به وجود آمد مثل این که حقوق بازنشستگی افزایش یافت، بیمه ها رشد کرد و … که خود این سیاست های رفاهی در کاهش جمعیت نقش و تاثیر داشت چون بخشی از دغدغه افراد به ویژه در گذشته ترس از آینده بود.

خانواده ها فرزند به ویژه فرزند پسر را عصای دوران پیری خود می دانستند که هرچه تعدادشان بیشتر بود، دغدغه های والدین کاهش می یافت. اما هنگامی که سیاست های حمایتی دولت به وجود آمد این دغدغه ها کم رنگ شد؛ حداقل بخشی از انگیزه خانواده ها برای فرزنددار شدن که مربوط به این دغدغه بود، کاهش یافت. ولی من همچنان بحث فرهنگی و تغییر سبک زندگی را در کاهش جمعیت بسیار مهم می دانم و معتقدم ما برای این که وضعیت مناسبی در زمینه جمعیت داشته باشیم، باید سبک زندگی و فرهنگ اجتماعی مان را تغییر دهیم.

زیبایی نژاد در پایان سخنانش تاکید کرد: نگرانی من در مسئله افزایش جمعیت این است که ما نسبت به این مسئله بسیار پیچیده و جدی ، خیلی عامیانه برخورد می کنیم. اگرچه من در کوتاه مدت امیدی به اصلاح سیاست های کلان جمعیتی کشور ندارم، چون به طور کلی ادبیات سیاست گذاری در کشور ما هنوز علمی نشده است اما اگر بخواهند در خصوص بحث جمعیت وارد مطالعات جدی شوند، ممکن است در ۱۰ سال آینده به نتایجی دست یابند. البته این در صورتی است که گروه های مجرب و کارشناس به سمت این موضوعات بروند هرچند هنوز بارقه امیدی در این زمینه دیده نمی شود.